Dwa spojrzenia

Obecnie obserwujemy apogeum światowej mody na Manuela Castellsa, który potrafi nadal mówić rzeczy nowe i ważne.

Obecnie obserwujemy apogeum światowej mody na Manuela Castellsa, który potrafi nadal mówić rzeczy nowe i ważne.

Wszystko zaczęło się od wydanej w latach 1996-98 trylogii The Information Age, która szybko doczekała się kilkunastu dodruków, tłumaczeń na blisko dwadzieścia języków i drugiego, znacznie poprawionego wydania. Później pojawiła się Galaktyka Internetu, która potwierdziła status Castellsa. Stał się on myślicielem czytanym, komentowanym i krytykowanym na całym świecie, i to nie tylko w sferze nauk społecznych. Nie dziwi więc, że pod koniec tego roku Publications ma wydać trzytomowy zbiór krytyk i reakcji na jego dzieła.

Dobrym pretekstem, by zastanowić się nad fenomenem tego myśliciela, są dwie stosunkowo niedawno wydane książki. To pochodząca z ub.r. The Information Society and the Welfare State. The Finnish

Model, napisana wspólnie z fińskim badaczem, Pekką Himanenem (autorem innej znanej książki The Hacker Ethic and the Spirit of the Information Age). Jest to studium empiryczne, dotyczące konkretnego społeczeństwa, a mianowicie Finlandii. Czymś zupełnie innym jest wywiadrzeka, Conversations with Manuel Castells, zapis rozmów z Martinem Incem. Jak to bywa w takich przypadkach, można tu przeczytać o wszystkim i o niczym zarazem, choć Castells stara się unikać mówienia banałów.

Świat według Castellsa

Pierwszy rozdział książki-wywiadu to rozmowa na temat życia Castellsa. Było ono dość burzliwe. Opowieść zaczyna się od ucieczki przed represjami z frankistowskiej Hiszpanii, poprzez Paryż, gdzie zaczyna się jego kariera naukowa, wydarzenia z maja 1968 r., deportację z Francji, pobyt w Chile, powrót do Francji, a następnie wyjazd do Berkeley, odkrycie Doliny Krzemowej, pobyt na Syberii (gdzie poznał żonę), badania w Azji (a właściwie na całym świecie), po raka nerki (trylogia The Information Age była pisana niemal na łożu śmierci, jako testament intelektualny) i wygraną walkę z tą chorobą. Swoją drogą niezły materiał na film. Zasadnicza część książki jest jednak prezentacją (wraz z komentarzem) panoramy świata zmieniającego się na naszych oczach.

Znajdziemy tu fragmenty poświęcone innowacjom, przestrzeni przepływów, ruchom społecznym, tożsamości, polityce i władzy. Ciekawy jest rozdział, w którym Castells po kolei omawia trendy występujące na całym świecie. Niestety, czuje się, że wywiad w dużej mierze był prowadzony z użyciem poczty elektronicznej. Nie jest to żywa rozmowa, ale raczej "wprowadzenie do Castellsa dla początkujących", spisane w formie pytań i długich odpowiedzi. Jako lektura do pociągu bądź na pierwsze zetknięcie z Castellsem może być.

Inaczej za Bałtykiem

Manuel Castells i Pekka Himanen, "The Information Society and the Welfare State. The Finnish Model", Oxford Univeristy Press, Oxford 2002

Manuel Castells i Pekka Himanen, "The Information Society and the Welfare State. The Finnish Model", Oxford Univeristy Press, Oxford 2002

Książka poświęcona Finlandii to zupełnie inna sprawa. To bardzo ciekawa praca empiryczna, moim zdaniem o wiele ciekawsza od rozmów. Społeczeństwo informacyjne zasadniczo utożsamia się z liberalizmem w czystej postaci, co łączy się z odrzuceniem idei państwa dobrobytu i postawieniem na "czystą" gospodarkę rynkową. Praca Castellsa i Himanena jest próbą pokazania, że niekoniecznie jest to prawda. Jak piszą autorzy, "społeczeństwo informacyjne może istnieć i rzeczywiście istnieje w wielości modeli kulturowych i społecznych; podobnie jak społeczeństwo przemysłowe rozwinęło się w różne, nawet antagonistyczne modele nowoczesności, reprezentowane przez takie kraje, jak Stany Zjednoczone i Związek Sowiecki, ale też Skandynawię czy Japonię".

Fiński model społeczeństwa informacyjnego (otwarte społeczeństwo informacyjne współistniejące razem z państwem dobrobytu) zostaje ustawiony w opozycji do modelu amerykańskiego, zwanego też modelem Doliny Krzemowej (otwarte rynkowe społeczeństwo informacyjne), i modelu singapurskiego (społeczeństwo informacyjne połączone z rządami autorytarnymi). W książce znajdziemy próbę odpowiedzi, skąd bierze się specyfika modelu fińskiego. Autorzy zajmują się przekształceniami w gospodarce fińskiej (w tym kontekście m.in. dokładnie analizują sukces firmy Nokia), piszą o źródłach innowacyjności (nie zapominajmy, jakie są źródła Linuxa) czy wreszcie badają relacje między państwem dobrobytu a społeczeństwem informacyjnym.